BIJ HET EINDEXAMEN THEMA VWO 2017: VOORBEELDIG

Blog van Anja Marbus bij de aflevering: Voorbeeldig - imiteren, variëren en overtreffen uit de serie Crash Course Kunst. Korte video's bij de eindexamenthema's van 2017. Meer afleveringen ->

De voorbeelden van Marlene Dumas

Er zijn kunstenaars die in hun tekeningen of schilderijen, gebruik maken van bestaande afbeeldingen. Ze verzamelen daarvoor foto’s uit kranten en tijdschriften, of oude foto’s die ze bijvoorbeeld op rommelmarkten hebben gevonden. Ook maken zij zelf foto’s of gebruiken stilstaande filmbeelden. Een aantal kunstenaars ziet de beelden vooral als inspiratiebronnen en gebruikt ze om ze op een totaal andere manier in hun kunstwerk te laten terugkomen. Weer anderen gebruiken bestaande afbeeldingen als uitgangspunt om hun ideeën weer te geven en schilderen ze letterlijk na. Een kunstenaar die dat altijd doet en daar geen geheim van maakt, is Marlene Dumas.

Marlene Dumas komt uit een tolerant, maar ook conservatief religieus gezin in Zuid-Afrika. Toen ze opgroeide was ze gewend de wereld om haar heen te begrijpen via beelden uit kranten, tijdschriften of beeldromans.

Dat komt omdat in Zuid-Afrika pas in 1976 de televisie werd geïntroduceerd. Wel ging ze regelmatig naar de openluchtbioscoop om speelfilms te zien. Door het kijken naar films heeft ze veel geleerd. Ze begreep hierdoor de spelregels van de verbeelding. Ook haar fascinatie voor close-ups komt hiervandaan. Filmsterren konden je op het witte doek zó aankijken, dat het leek alsof de blik alleen voor jou als toeschouwer was bedoeld.

Door haar belangstelling voor beelden verzamelt Marlene Dumas al vanaf het begin van haar kunstenaarscarrière afbeeldingen. Ze heeft een enorm beeldarchief aangelegd, waarin haar bronnenmateriaal, zoals ze haar verzameling noemt, keurig op onderwerp is gerangschikt.

Omdat Marlene Dumas veel van tekenen hield, ging ze naar Kaapstad om aan de Michaelis School of Fine Art een bachelor in ‘Skone Kunsten’ te behalen. Op de kunstacademie kwam ze in aanraking met andere, vrijere opvattingen dan ze vanuit haar opvoeding had meegekregen. Ook werd ze geconfronteerd met de politieke situatie in Zuid-Afrika en de gevolgen van de apartheid. Toen ze ook nog eens verliefd werd op twee mannen tegelijk, vond ze het allemaal moeilijk en verwarrend en wilde weg uit haar geboorteland. Marlene Dumas vertrok naar Nederland en sloot zich aan bij Ateliers ’63.

Het opgroeien in een land waar verdeeldheid en discriminatie heerste en het hebben van twee thuislanden spelen in haar werk een belangrijke rol. Zelf zegt ze daarover dat de inhoud van haar werk wordt bepaald door Zuid-Afrika, en de vorm ervan door Nederland. In het Rijksmuseum is tot 22 mei 2017 een tentoonstelling te zien, die gaat over de geschiedenis van de relatie tussen Nederland en Zuid-Afrika. De titel van deze tentoonstelling is Goede Hoop en er hangt onder andere werk van Marlene Dumas.

De kunst van Marlene Dumas gaat vooral over grote universele thema’s zoals dood, rouw, verdriet, seksualiteit en liefde. Maar ook maatschappelijke en politieke thema’s verwerkt ze in haar kunst. Er komen veel portretten en lichamen van mensen in haar kunstwerken voor. Hierbij komt haar archief goed van pas. Ze maakt ook wel gebruik van zelfgemaakt polaroids. Zelf zegt ze dat het geen mensen zijn die ze schildert, maar beelden. In 1994 had Marlene Dumas zowel in het Van Abbemuseum als in het MOMA New York, een tentoonstelling met de titel ‘Models’. Ze schilderde hiervoor 100 vrouwenportretten, waarbij ze afbeeldingen en reproducties uit haar verzameling gebruikte. Deze portretten werden door het Van Abbemuseum aangekocht.

Het zijn vrouwen uit verschillende periodes van de geschiedenis en ooit zijn ze al eens eerder model geweest voor andere kunstenaars of fotografen. Het zijn veelal bekende vrouwen die ze afbeeldde. Ze maakte bijvoorbeeld schilderijen van Anita Ekberg, Simone de Beauvoir, Yoko Ono en Brigitte Bardot. Maar ook gebruikte ze vrouwenportretten van vroegere kunstenaars uit het verleden, zoals Rembrandt, Vermeer en Cranach. Weer andere portretten maakte ze naar afbeeldingen van fotomodellen. Het ging haar bij het tentoonstellen van deze portretten niet zozeer om het vrouwenportret zelf, maar meer om het ideale ‘model’ van de vrouw, door alle tijden heen. De titel van de tentoonstelling heeft dus meerdere betekenissen.

Meerduidigheid vindt Marlene Dumas interessant. Zo maakte Marlene Dumas een schilderij van Osama bin Laden. Het was enkele jaren geleden te zien op de grote overzichtstentoonstelling The Image As Burden in het Stedelijk Museum Amsterdam.

Osama bin Laden wordt gezien als het brein achter de aanvallen op 11 september 2001 op het World Trade Centre en het Pentagon. Dat was een gruwelijke daad en er schuilde een enorme vernietigingsdrang achter. Het was de bedoeling om zoveel mogelijk slachtoffers te maken. De foto die Marlene Dumas als voorbeeld voor dit portret gebruikte, was in alle media te zien en is iconisch te noemen Dat geldt overigens voor veel foto’s die zij gebruikt. Bij het geschilderde portret van Osama bin Laden lijkt het alsof ze de hardheid uit zijn gezicht heeft gehaald.

Als we niet zouden weten wie hier is afgebeeld, zouden we kunnen denken dat het om een willekeurige, beetje lodderig kijkende, oude man met een baard gaat. Dat maakt het spannend. Die combinatie van wat we weten en wat we zien. Hierdoor word je aan het denken gezet en dat is precies wat Marlene Dumas wil. Eigenlijk zijn al haar kunstwerken tweedehands beelden, omdat ze al eens eerder zijn gebruikt. Maar door de manier waarop Marlene Dumas ze naschildert en ze uit hun context haalt, zijn ze weer origineel te noemen. Er zijn critici die deze manier van werken als plagiaat zien. Maar Marlene Dumas is het daar absoluut niet mee eens. Ze ziet bestaande beelden als publiek bezit en vindt dat er niets op tegen is uitdrukking te geven aan haar opvattingen, door ze als voorbeeld te gebruiken.

2 video's

  • Marlene Dumas - The Image as Burden

    In deze video zien we Marlene Dumas in de voorbereidingen van haar retrospectieve tentoonstelling Marlene Dumas: The Image as Burden in Stedelijk Museum Amsterdam.

  • Crash Course Kunst: Voorbeeldig - Imiteren, variëren en overtreffen

    Presentator Ischa Havens gaat aan de hand van verschillende kunstenaars in op de eindexamenthema's van de kunstvakken. In deze aflevering wordt er duidelijk hoe de kunst of de werkelijkheid tot voorbeeld van de kunstenaars dient en op welke verschillende manieren zij dit doen.