BIJ HET EINDEXAMEN-THEMA VMBO 2017: DROMEN

Blog van Anja Marbus bij de aflevering: De droom van de kunstenaar uit de serie Crash Course Kunst. Korte video's bij de eindexamenthema's van 2017. Meer afleveringen ->

De droom van de kunstenaar: Paul Klemann

Iedere dag lekker lang in je bed blijven liggen en kunnen uitslapen, dat zou wel fijn zijn. In ieder geval droom je dan wel veel. Als je je dromen bij het wakker worden nog kunt herinneren, maken ze soms zo’n indruk dat je erover wilt vertellen. Maar probeer maar eens aan iemand uit te leggen wat je allemaal hebt beleefd terwijl je sliep. Dat is vaak niet gemakkelijk. Dat komt omdat er in dromen dingen kunnen gebeuren, die in het echt vaak helemaal niet mogelijk zijn. In een droom kun je bijvoorbeeld dwars door dikke muren lopen, moeiteloos door de lucht zweven en gedachtelezen. Of er verschijnen vreemde wezens die met geen pen te beschrijven zijn. In een droom is alles mogelijk. Kon je sommige dromen maar aan een ander laten zien, zodat die het begrijpt. 

Paul Klemann - The Halfed Chairs

Om iets aan een ander te laten zien heb je beeld nodig. Je zou kunnen proberen je droomwereld te tekenen of te schilderen. Er zijn kunstenaars die dit doen. Dat gebeurde vroeger al en er is zelfs een kunsthistorische stroming uit ontstaan. Het heet surrealisme. Surrealisme betekent letterlijk “boven de werkelijkheid”. Dat klopt wel, want met de dagelijkse werkelijkheid hebben dromen niet veel te maken. Daarvoor zijn de gebeurtenissen en beelden vaak te vreemd en eigenaardig. Iemand die veel droomt en zijn dromen tekent en schildert, is beeldend kunstenaar Paul Klemann. 

Omdat Paul Klemann het als kind al fijn vond om te tekenen en dat ook goed kon, ging hij op een gegeven moment naar de kunstacademie in Den Bosch. Hij hield vooral van figuratieve kunst en ook van kunst waarin iets magisch en onverklaarbaars te zien was. Maar het waren de jaren '80 en in die tijd was het uit den boze om figuratieve kunst mooi of interessant te vinden. Het ging in tegen de heersende smaak van de kunstacademie. Kunst moest vooral conceptueel zijn. Paul Klemann werd om zijn tegendraadse ideeën na drie jaar van de opleiding gestuurd.

Zonder diploma of werk wist hij even niet meer hoe het verder moest en vroeg een uitkering aan. Nu had hij zeeën van tijd, waardoor hij iedere dag lang in bed kon blijven liggen en heel veel droomde. Hij besloot een dagboek bij te houden, waarin hij zijn dromen vastlegde door ze te tekenen. Dat deed hij vanaf dat moment iedere dag.

In 1993 las Paul Klemann een krantenbericht waarin kunstenaars werden opgeroepen om werk in te zenden voor de ‘Prix de Rome’. In Nederland is dit de meest belangrijke prijs die een kunstenaar kan winnen. Hij besloot een gokje te wagen en stuurde tien van zijn droomtekeningen in. Na een paar weken kreeg hij bericht dat hij tot de laatste veertien kunstenaars behoorde, uit wie men de winnaar zou kiezen. Na een spannende selectie won hij uiteindelijk de 'Prix de Rome' voor de tekenkunst. Dit had hij nooit verwacht. Hierna kreeg hij in korte tijd allerlei aanbiedingen van musea, galeries, bedrijven en banken. Allemaal waren ze geïnteresseerd in zijn tekeningen. In 1994 kocht het Centraal Museum in Utrecht een aantal van de droomtekeningen en Paul Klemann kreeg van de museumdirecteur het aanbod voor zijn allereerste solotentoonstelling. 

Paul Klemann - En het vee zal grazen

Al op jonge leeftijd was Paul Klemann geïnteresseerd in dromen. Hij droomde veel en zag dan allerlei beelden. Soms droomde hij hetzelfde. In het duister kwam uit de verte een oranje stip dichterbij, waaruit een brandende schedel tevoorschijn kwam. Dat was natuurlijk wel een griezelige gewaarwording. Ook nu zijn de dromen die hij heeft indringend en spannend. 

Paul Klemann - The Rat

Er wordt weleens tegen hem gezegd dat hij hele bizarre dromen heeft, alsof hij een beetje raar is, maar Paul Klemann is ervan overtuigd dat iedereen dit soort dromen heeft. Alleen zijn de meeste mensen er niet zo bewust mee bezig, waardoor ze 's morgens bij het opstaan alles weer zijn vergeten. De meeste dromen die Paul Klemann heeft, gaan over zijn katholieke achtergrond, over seks of agressie, over andere kunstenaars en ook wel over politiek en geschiedenis. Er komen vaak niet-bestaande fantasiefiguren in voor. Hij ziet het zelf weleens als het ontdekken van nieuwe diersoorten. 

Hij droomt ook in kleuren en in zijn dromen kan hij ook ruiken. Zijn droomwereld is een vrije wereld, met eigen wetten en regels en heeft voor hem net zo'n werkelijkheidswaarde als de echte wereld. In deze video vertelt hij erover.

Paul Klemann heeft een trucje om zijn dromen te onthouden. Hij blijft nadat hij uit zijn slaap is ontwaakt, heel rustig liggen en probeert kalm adem te halen om zijn bewustzijn niet meteen klaarwakker te maken. Dat helpt hem om de droom niet meteen weg te laten glippen. Bij zijn bed liggen papier en potlood en eenmaal goed wakker, schrijft hij in korte zinnen op wat hij allemaal in zijn droom heeft gezien en beleefd. Hierna maakt hij binnen een half uur kleine schetsen en pas daarna gaat hij ontbijten en begint zijn dag. Uit de schetsen die Paul Klemann heeft gemaakt, kiest hij er één uit die hij gaat uitwerken. Meestal doet hij dat met kleurpotlood met hier en daar een likje verf. 

Soms maakt hij in plaats van een tekening een olieverfschilderij. Hij is iedere keer weer verrast door zijn eigen dromen, omdat hij in wakkere toestand nooit dit soort dingen zou kunnen verzinnen. En dat terwijl de dromen uit hemzelf voortkomen. Hij vindt dat dromen iets uit het diepste van je wezen vertellen. Vaak vindt hij zijn dromen heftig en dat wil hij zichtbaar maken. Omdat zijn droomwereld een onuitputtelijke bron is, zit hij nooit om een onderwerp verlegen. Dat blijkt wel uit het feit dat hij al meer dan dertig jaar zijn dromen tekent en daarmee zelfs beroemd is geworden. Welke kunstenaar droomt daar nou niet van? Volgend jaar, in 2018, heeft Paul Klemann een grote overzichtstentoonstelling. Wil je graag precies weten waar en wanneer, en ben je ook geïnteresseerd in nieuw werk, volg dan zijn blog.

2 video's

  • Paul Klemann - De Bovenkamer

    In De Bovenkamer vertelt Paul Klemann (Utrecht 1960) over zijn methode om droombeelden te 'vangen' en hoe hij die beelden omzet tot schilderijen en tekeningen.

  • Crash Course Kunst: Dromen - De droom van de kunstenaar

    Presentator Ischa Havens gaat aan de hand van verschillende kunstenaars in op de eindexamenthema's van de kunstvakken. In deze aflevering zie je hoe kunstenaars hun dromen verbeelden in hun werk en wat deze dromen voor hen betekenen.