/
Terug naar overzicht

Bregje van der Laar in gesprek met…Oskar Kokoschka

Door: Museum Boijmans Van Beuningen

Spring naar fragment...

Duur: 18:17
  • Boijmans TV 00:20

    Bregje van der Laar is een personage uit de televisieserie Boijmans TV en wordt gespeeld door actrice Jacqueline Blom. In het eerste seizoen van de serie bespreekt zij als rondleidster van Museum Boijmans Van Beuningen het schilderij waar zij nu voor zit: Oskar Kokoschkas ‘Mandril’ uit 1926. 

  • Herwarth Walden en Der Sturm 00:43

    Herwarth Walden (1878-1941) is een van de meest invloedrijke voorvechters van de nieuwe kunst in de jaren 1910. Met zijn tijdschrift ‘Der Sturm’, een galerie en een theater, biedt hij vooruitstrevende kunstenaars en schrijvers een podium. Zo worden nieuwe stijlen als het expressionisme, kubisme en futurisme bij het Duitse publiek geïntroduceerd. Walden leert het werk van Kokoschka begin 1910 kennen via Adolf Loos. In Berlijn is het artistieke klimaat minder conservatief dan in Wenen; Kokoschka gaat dan ook graag in op Waldens uitnodiging naar Berlijn te komen, waar ze bijna negen maanden nauw samenwerken. In de eerste jaargang van ‘Der Sturm’ (1910-1911) verschijnen 28 tekeningen van Kokoschka en enkele teksten. In de jaren daarna blijft Kokoschka bijdragen, al is het minder vaak dan in het eerste jaar. In 1916 ontstaat onenigheid omdat Kokoschka zijn contract met Walden verbreekt en naar Paul Cassirer overstapt.

  • Oskar Kokoschka - Mensen en Beesten 01:35

    Dit najaar zijn in Rotteredam honderdvijftig schilderijen en tekeningen van Oskar Kokoschka te zien. Behalve particuliere verzamelaars geven internationale musea hun topstukken ervoor in bruikleen. Aan de hand van acht thema's geeft de tentoonstelling het persoonlijke perspectief van de Oostenrijkse schilder op de periode rondom de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Van een serie kinderportretten, portretten van de Weense elite tot politiek geladen allegorieën. Bij de tentoonstelling is een catalogus gepubliceerd in Nederlands en Engels.

  • Een Zelfportret 01:50

    ‘Ein Selbstporträt’, het interview waarop het gesprek tussen Bregje en Kokoschka is gebaseerd, wordt in zijn geheel en ondertiteld  (Nederlands en Engels) getoond in de tentoonstelling in museum Boijmans Van Beuningen. Het is in vier delen gepubliceerd op Youtube.

    deel 1: http://www.youtube.com/watch?v=Za2Rkv08FNE

    deel 2: http://www.youtube.com/watch?v=II3jEfLKne8

    deel 3: http://www.youtube.com/watch?v=BJ4eflLUKLY

     

    deel 4: http://www.youtube.com/watch?v=1GMQEADlNjg

  • Die träumenden Knaben (De dromende jongens),1907-1908 06:05

    Kokoschka’s belangrijkste jeugdwerk, het sprookjes- boek ‘Die träumenden Knaben’, met tekst en litho's van Kokoschka, is gemaakt in opdracht van de Wiener Werkstätte. Op de laatste litho is rechts het zelfportret van de jonge Kokoschka te zien. Zijn lichaamshouding laat zien hoe verlegen hij is voor het meisje links in beeld. Dat is een portret van Lilith Lang, een studiegenoot van Kokoschka. Zoals de kunstenaar laan Bregje vertelt, was zijn boek bedoeld als liefdesbrief aan Lilith.

  • Adolf Loos 06:25

    Loos en Kokoschka komen in 1908 met elkaar in contact. Later zegt Kokoschka: ‘(...) wat Dante over Vergilius zei, wil ik over Loos ten opzichte van mij zeggen. Hij begeleidde mij trouw door de hemel en de hel van het leven.’ Loos zou een van de belangrijkste architecten van het modernisme worden. Hij had een grote afkeer van het gebruik van ornamenten aan gebouwen.

  • Vrienden 06:30

    Karl Kraus (1874-1936) is de uitgever van een satirisch tijdschrift, Die Fackel. Kokoschka portretteerde Kraus terwijl deze een felle discussie voerde met Adolf Loos. Peter Altenberg is het pseudoniem van Richard Engländer (1859-1919), een Joods schrijver die woonde in het Weense Hotel Graben en zijn dagen sleet in Cafe Central aldaar. Altenberg werd onderhouden door zijn vrienden, Adolf Loos en Karl Kraus. Arnold Schönberg (1874-1951) is een Oostenrijks musicus en componist, de grondlegger van het twaalftoonssysteem. In 1941 nam hij de Amerikaanse nationaliteit aan. Anton von Webern (1883-1945) is een leerling van Schönberg in Wenen, een componist voor liefhebbers met een streng en beknopt oeuvre.

  • Auguste Forel 06:52

    De Zwitserse wetenschapper Auguste Forel (1848-1931) is beroemd om zijn kennis van het menselijk brein en van mieren. Als hij met Kokoschka in Zwitserland is haalt Loos Forel over om zich te laten portretteren. Deze stekt als voorwaarde dat hij niet hoeft te poseren en het portret niet hoeft te kopen. Kokoschka schildert Forel als hij zit te ten. Hij concentreert zich op gezicht en handen en schraapt de verf verder vrijwel overal van het doek.

  • Carl Georg Heise en Hans Mardersteig 08:15

    In dit dubbelportret zijn de kunsthistoricus Carl Georg Heise (1890-1979) en de typograaf Hans Mardersteig (1892-1977) afgebeeld, die een relatie met elkaar hadden. Eerst zouden de panelen door een scharnier verbonden worden, zoals bij middeleeuwse tweeluiken met echtparen. Maar uiteindelijk zijn de doeken op verzoek van de twee vrienden naast elkaar in een lijst gezet. Zo lijkt het een vriendschapsschilderij, zoals in de Duitse romantiek veel voorkwam.

  • ‘De waanzinnige liefde…’ 09:00

    Alma Mahler-Schindler (1879-1964) en Kokoschka ontmoeten elkaar in 1912. Zij is zeven jaar ouder dan hij, de weduwe van de componist Gustav Mahler (1860-1911). Het is liefde op het eerste gezicht; Alma ontvangt drie dagen na hun ontmoeting de eerste van ruim vierhonderd liefdesbrieven. Tot groot verdriet van Kokoschka laat ze ten minste één keer tijdens hun verhouding een zwangerschap afbreken. Terwijl zij twijfelt over een gezamenlijke toekomst dringt Kokoschka telkens aan op een huwelijk. De verhouding heeft voor Kokoschka waarschijnlijk meer betekenis gehad dan voor Alma. Zijn passie en jaloezie enerzijds en haar twijfels over hun toekomst anderzijds, maken het eind van de verhouding onvermijdelijk. Kort na hun breuk, in augustus 1915, trouwt zij met de architect Walter Gropius (1883-1969), met wie ze eerder een affaire had. Het verhaal wordt breed uit de doeken gedaan in: Hilde Berger, De waanzinnige liefde van Alma Mahler en Oskar Kokoschka, 2012. 

  • Bernard Heisig 10:30

    Bernard Heisig (1925-2011) was een invloedrijk kunstenaar uit de voormalige DDR. Hij vocht als oorlogsvrijwilliger in de Tweede Wereldoorlog, raakte daarbij zwaar gewond en werd invalide. Deze traumatische oorlogservaringen, die parallel lopen aan de ervaringen van zijn grote voorbeeld Oskar Kokoschka, komen terug in expressionistische schilderijen met een historisch-politieke lading. Heisig maakte deel uit van de zogenaamde Leipziger Schule en heeft veel bijgedragen aan het kunstonderwijs in die stad. Zo was de bekende schilder Neo Rauch (1960) leerling en assistent van Heisig.

  • Zomeracademie Salzburg 11:26

    De zomeracademie die Kokoschka in 1953 oprichtte bestaat nog steeds en biedt elke zomer een twintigtal cursussen aan geïnteresseerden door internationaal gerenommeerde kunstenaars. 

  • Prometheus 11:55

    Door de mens het vuur te geven, hielp Prometheus hem zijn achterstand ten opzichte alle andere levende wezens in te halen; met vuur smeedt de mens immers zijn wapens. Na de Tweede Wereldoorlog verbeeldde Kokoschka, zoals vele kunstenaars voor hem Kokoschka het verhaal van Prometheus in olieverf op doek. Ook bij hem staat de eindeloze straf die de brenger van het vuur moet ondergaan centraal.

  • Zelfportret van twee kanten, 1923 13:26

    Dit zelfportret is door de nazi’ gebruikt in hun campagne tegen ‘entartete’ kunst; het stond samen met een kindertekening en een tekening van een geestelijk gestoorde afgebeeld in een pamflet. De lezer werd opgeroepen te kiezen welke tekening door een modern kunstenaar was gemaakt.

  • Kind met handen van de ouders (Fred Goldman), 1909 13:40

    Kokoschka’s eerste kinderportret in opdracht is dat van Fred Goldman, de eerstgeboren zoon van Leopold en Lilly Goldman. Leopold Goldman was de opdrachtgever van Loos’ beroemde huis aan de Michaelerplatz in Wenen. Het portret is een opdracht, maar Kokoschka vult deze op zijn persoonlijke manier in. Hij schildert het kind letterlijk op handen gedragen.

  • Het rode ei 14:05

    ‘Het rode ei’ becommentarieert de gevolgen van het verdrag van München. Terwijl Hitler en Mussolini hun toespraken houden, kijkt de Engelse leeuw naar de gebraden kip Tsjechoslowakije, die een rood paasei op de onderhandelingstafel achterlaat. De staart van de leeuw vormt het teken van het Britse pond. De Franse kater kijkt verlekkerd naar het ei. Op de achtergrond brandt Praag: vlak voor Pasen 1939 waren de Duitsers er binnengevallen.

Hij overleed in 1980 – en was toen maar liefst 94 jaar oud. Toch is Oskar Kokoschka als kunstenaar altijd jong en springlevend gebleven. Zijn schilderijen en tekeningen getuigen direct van de gedreven energie en bezielde opwinding die hij moet hebben gevoeld toen ze onder zijn handen ontstonden. Zijn werk geeft ook energie. Daarom zijn veel kunstenaars van uiteenlopende disciplines erdoor gegrepen en beïnvloed. Kokoschka is het grote voorbeeld van de wilde schilders van de jaren tachtig van de 20ste eeuw; theatermakers eren hem wereldwijd met hommages en herinterpretaties van zijn stukken en musea presenteren al hun Kokoschkas doorgaans trots op zaal. Nu en dan maakt een conservator een bijzondere tentoonstelling, zoals Beatrice von Bormann ‘Oskar Kokoschka: mensen en dieren’ voor Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.

Ook Bregje van der Laar, de bekende gids uit de serie Boijmans TV, is een groot fan van Oskar Kokoschka. Ter gelegenheid van de tentoonstelling in haar museum, brengt Bregje de Oostenrijkse kunstenaar weer tot leven. Dat doet zij in een intiem gesprek, waarvoor opnamen van de Duitse televisie uit 1966 de basis vormen.

‘Oskar Kokoschka: Mensen en Dieren’ is te zien in Museum Boijmans Van Beuningen t/m 19 januari 2014

Credits

Oskar Kokoschka als Oskar Kokoschka
Jaqueline Blom als Bregje van der Laar
concept & scenario: Els Hoek
direction & edit: Kuba Szutkowski
camera: Robijn: Voshol
sound: Gerben Kokmeijer
styling: Suzanne Pelgrim
extra: Herman Huisman
runner: Margita van Vugt
muziek: Nine Inch Nails, Ghosts I-IV

Fragmenten uit 'Oskar Kokoschka. A Self Portrait' (1966)
production: NDR
direction: Hannes Reinhardt
camera: Gerd Beisser